زبان کوردی و لهجه های کوردی

لهجه های زبان کردی

1-    کرمانجی شمالی (معمولا کرمانجی گفته می شود)

2-    کرمانجی وسطی (سهوا سورانی گفته می شود)

3-    کرمانجی جنوبی

4-    هورامی

گفته می شود که لری نیز لهجه ای از زبان کردی است، بر اساس تحقیقاتی که اخیرا صورت گرفته است لری خود به عنوان زبانی مجزا از زبان های کوردی و فارسی معرفی شده است، هر چند که این زبان تا حد بسیاری متاثر از زبان کوردی است.

کرمانجی شمالی: قربانی سیاست مقامات ترکیه در قبال مردم کورد شده و از اوایل دهه سی تا آغاز دهه نود میلادی تکلم و کاربرد آن ممنوع گشته. چنین وضعیتی در مورد کوردهای غربی (واقع در سوریه) که لهجه کرمانجی شمالی دارند نیز صادق است. در جمهوری شوروی ارمنستان این زبان و ادبیاتش توانسته از دهه بیست رشد و توسعه یابد. این لهجه، که زبان بیش از دو سوم کردها است خود دارای گونه های زیر می باشد:

بوتانی، بایزیدی، جزیره ای، حکاری، شمدینانی، بادینانی، شکاک

حوزه جغرافیایی این لهجه شامل کردستان شمالی و غربی (باشور و  روژاوا، ترکیه و سوریه) و ناحیه شمالی دریاچه ارومیه (که به کوردهای شکاک معروف اند) و کوردهای خراسان (در دوره صفویه کوچانده شده اند) و نواحی مرزی شمال اقلیم کوردستان عراق (بادینانی گفته می شوند)، کوردهای  بلوچستان و ارمنستان روسیه و جمهوری آزربایجان می باشد.  

جالب است بدانیم استانبل با بیش از سه میلیون کورد بیشترین جمعیت کوردها را در خود جای داده است اما این دیاربکر است که در جفرافیای کوردستان چه از لحاظ تکلم به لهجه کرمانجی شمالی و چه از لحاظ جمعیتی رتبه نخست را در میان شهر های کوردستان دارد.

لهجه کرمانجی شمالی تمامی ویژگیهای زبانهای ارگتیو( زبانهای ارگتیو زبانهایی هستند که در آنها فاعل لازم و مفعول متعدی از رفتار یکسانی در تقابل با فاعل متعدی برخوردارند) را به لحاظ حالت و مطابقه در ساختار دستوری خود دارد. این لهجه یکی از اصیل ترین و دست نخورده ترین لهجه های زبان کوردی می باشد. لازم به ذکر است که نگارش در این لهجه غالبا از رسم الخط لاتین استفاده می شود و همچنین جنسیت مذکر و مونث هنوز در این لهجه باقی مانده است.

کرمانجی وسطی: به جرات می توان گفت پیشینه قوی تاریخی ادبی و علمی، این لهجه را به محبوب ترین لهجه کوردی مبدل ساخته است. این لهجه به عنوان گویش استاندارد زبان کوردی کاربرد دارد.

کرمانجی وسطی خود شامل چندین گونه دیگر می شود:

موکریانی، اردلانی، بابانی، جافی و سورانی

حوزه جغرافیایی این لهجه به کردستان غربی (روژهلات، ایران) و کردستان جنوبی (باکور، عراق) محدود می شود.

موکریانی: کوردهای واقع شده در استان آزربایجان غربی و شمال استان کوردستان، شامل شهرستانهای اشنویه، بوکان، سقز،  بانه و از مهم ترین آنها شهرستان مهاباد می باشد که به نحوی یاد آور اتوپیای کوردی در میان کوردها می باشد. به علاوه این شهر خاستگاه بسیاری از ادبا، هنرمندان و دانشمندان بوده است. لهجه موکریانی بی تاثیر از کوردی کرمانجی شمالی و آواهای ترکی نبوده است. آنچه پر واضح است این لهجه توانسته است شکل اصلی و اصیل بسیاری از لغات و ساختار ها را حفظ کند و به لحاظ علمی  از ارزش فوق العاده ای برخوردار است.

اردلانی: کوردهای واقع در استان کوردستان و برخی از نواحی استان آزربایجان غربی که شامل منطقه سارال دیواندره، مریوان، کامیاران و دهگلان (لیلاخ) همچنین منطقه تکاب نیز به این لهجه صحبت می کنند. از مهمترین شهدهای این ناحیه شهرستان سنندج (سنه) می باشد که برای کوردها یاد آور بسیاری از حوادث تلخ و شیرین دهه 80 میلادی است. این لهجه را می توان بنحوی تلفیقی از لهجه های هورامی و موکریانی دانست، هر چند که رد پایی از کوردی کرمانجی شمالی و جنوبی نیز در آن دیده می شود.

بابانی: کوردهای استان سلیمانی عراق صرف نظر از چند ناحیه همه با این لهجه صحبت می کنند. به عقیده برخی این لهجه سلیس ترین لهجه کرمانجی وسطی است. از مهمترین شهر های این ناحیه شهر سلیمانیه (سلیمانی) است که چه به لحاظ ادبی و چه به لحاظ تاریخی و سیاسی از مهمترین شهرهای کوردستان بشمار میرود. این شهر در میان کوردها به شهر "هه لمه ت و قوربانی" (یورش و قوربانی) معروف است.

سورانی: این گونه خود یکی از کونه های لهجه کرمانجی وسطی به شمار می رود که متاسفانه بعضا لهجه کرمانجی وسطی را به اشتباه تحت عنوان کوردی سورانی می شناسانند. این لهجه در نواحی سوران، اربیل(هه ولر)، قه لادزه و راوه ندوز کاربرد دارد از لحاظ ادبی و تاریخی حائز اهمیت است.

جافی: در شرق کوردستان ایران شامل شهرستانهای جوانرود، روانسر، سرپل ذهاب، ثلاث باباجانی، قسمتی از پاوه و نواحی اطرلف آنها و در کوردستان جنوبی شهرزور، کرکوک، کلار و کفری از مهمترین نواحی متکلم به این لهجه به شمار می روند. شاعران و ادیبان بسیاری در این مناطق رشد یافته اند.

تفاوت میان لهجه های کرمانجی وسطی بسیار ناچیز است. به لحاظ ارگتیو هر چند این لهجه در برخی موارد دستخوش تغییر شده است اما هنوز نمومه های فراوانی از این خاصیت در این لهجه باقی مانده است. به طور کلی جنسیت در این لهجه مطرح نیست، هر چند که در لهجه موکریانی (بطور خاص لهجه مهابادی) هنوز در برخی موارد جنسیت مورد توجه قرار می گیرد.

کرمانجی جنوبی: لهجه کوردهای ساکن بخش جنوبی کوردستان شرقی (ایران) می باشد. این ناحیه از لحاظ تاریخی آثار مهمی را در خود جا داده است. استان کرمانشاه، بیشتر استان ایلام و شهرستانهای قروه و بیجار از استان کوردستان از جمله مناطقی هستند که با این لهجه صحبت می کنند.

هورامی: گویش هورامی از گویشهایی است که ادبیات شفاهی و کتبی غنی داردو آثار منظوم و منثور کوردی در آغاز به این شیوه نگارش یافته است. هورامان از نظر تاریخی نسبت به دیگر مناطق کوردستان از اهمیت بیشتری برخوردار است و این اهمیت با کشف قباله های هورامان به اوج خود رسید. سه قباله نوشته شده بر پوست که دو تای آنها به زبان یونانی و سومی به زبان پارتی بوده است.

بخشی از هورامان در کوردستان جنوبی واقع شده است و بخشی نیز در کوردستان شرقی که خود به دو بخش هورامان لهون و هورامان تخت تقسیم می شوند. 

اقتباس شده از کتاب آموزش کردی آقای سید محمد سینا احمدی (ریبوار)